Streszczenie: Artykuł ma na celu zarysowanie programu badawczego dla nowych studiów nad rodziną na ziemiach polskich zarówno w okresie przed-, jak i porozbiorowym do schyłku feudalizmu. Nie negując dokonanego w ostatnich latach wyraźnego postępu w poznaniu struktur rodziny i tworzonego przez nią gospodarstwa domowego, w odniesieniu do grup społecznych w okresie przeduwłaszeniowym, autor wskazuje na cały szereg zagadnień w triadzie: powstanie rodziny, jej trwanie i rozpad, które wymagają pilnego podjęcia w najnowszych studiach. Obok potrzeby pogłębienia wielu szczegółowych danych demograficznych dawnych struktur rodzinnych w artykule mocno podkreślono największe zapóźnienia dotychczasowych badań, tj. bardzo skromne rozeznanie w podstawowej funkcji biologicznej komórki rodzinnej, którą jest rodność w zróżnicowaniu socjoekonomicznym. Osobnym istotnym zagadnieniem obok płodności kobiet zależnie od wieku zamęścia i długotrwałości małżeństw jest poznanie jakości ówczesnych stosunków rodzinnych, gdyż tylko one są sposobem dotarcia do losów ludzkich i motywacji postępowania, włącznie z przeżyciami emocjonalnymi. W zaproponowanym przez autora programie badawczym ważne miejsce zajęła również potrzeba pogłębionych studiów nad rolą i znaczeniem w życiu dawnych rodzin na ziemiach polskich krewnych i powinowatych. W artykule podkreślono, że pokrewieństwo w społeczeństwie przedprzemysłowym wcale nie musiało być wąskie, płytkie i ograniczone do najbliższych w rodzinie nuklearnej, ale mogło być wręcz jedną ze stałych cech dawnych społeczności wiejskich i miejskich. Więzy pokrewieństwa stanowiły podstawę dla sympatii i współpracy, a także dawały raczej wiele możliwości niż konkretnych obowiązków. Autor podkreśla, że w systemowym i strukturalnym poznaniu rozwoju rodziny na ziemiach polskich pomocne powinno być szersze niż do tej pory interdyscyplinarne podejście czerpane z antropologii i socjologii, literatury społecznej i kulturowej, z włączeniem szerokiej gamy dokumentów osobistych (ze źródłami ikonograficznymi włącznie) i z odwołaniem się, na ile jest to tylko możliwe, do ujęć teoretycznych i modelowych.