Streszczenie: Wokół oceny Powstania Styczniowego toczyły się ostre polemiki po jego zakończeniu i w II Rzeczpospolitej, kiedy żyli jego uczestnicy. Później spór odbywał się w gronie historyków i przebiegał między apologią a negacją powstania. Cena patriotycznego zrywu była ogromna, straty biologiczne były bardzo wysokie. Wśród poległych, aresztowanych i wypędzonych na Sybir znalazły się jednostki patriotyczne, ofiarne i wykształcone. Wielkie były straty materialne. Zniszczono ok. 100 miast i wsi, konfiskowano majątki, nakładano kontrybucje. Represje dotknęły od 190 do 200 tys. osób − poległych, zamordowanych, aresztowanych i uwięzionych, zesłanych na Syberię, pozbawionych majątków. Osiągnięciem Powstania Styczniowego, wymuszonym przez Rząd Narodowy na zaborcy, było uwłaszczenie chłopów. Spowodowało to wzrost świadomości narodowej chłopów w społeczeństwie polskim i znacznie przyspieszyło rozwój gospodarki rynkowej i kapitalizmu. W świadomości Polaków Powstanie Styczniowe pozostało bohaterską epopeją, do której nawiązywał rodzący się pod koniec XIX wieku w Galicji ruch ludowy, oddziałującą na powstające organizacje niepodległościowe przed wybuchem I wojny światowej. W II Rzeczypospolitej żyjący bohaterowie Powstania Styczniowego otoczeni byli opieką i szacunkiem społeczeństwa. W czasie II wojny światowej działało Polskie Państwo Podziemne i jego armia, które nawiązywały do tradycji walk powstańczych z lat 1863−1864. Miała ona znaczenie w walce Batalionów Chłopskich i w Powstaniu Zamojskim, a także w akcji niesienia pomocy Żydom, jeńcom radzieckim, eksterminowanej inteligencji, wysiedlonym z ziem zachodnich i wschodnich. Organizatorzy walki zbrojnej z okupantem nie popełnili błędów z Powstania Styczniowego. Wieś stała się partyzanckim garnizonem, a chłopi najliczniej zasilili wszystkie formacje zbrojne ruchu oporu.